Orta Anadolu Bölgesi’nin Tuz Gölü Havzasında yer alan bir ildir. 7 ilçesi, 192 köy ve kasabası vardır. Orta kesimleri, kuzeyi ve güneyi tamamen ovalarla kaplıdır. Güneyde Obruk Platosunun uzantısı ve Aksaray Ovası yer alır. İlin güneydoğusunda Hasan Dağı ve Ekecik Dağı bulunur. En önemli akarsuyu Uluırmak’tır. Melendiz Dağı’ndan çıkarak Tuz Gölü’ne dökülen Uluırmak geniş bir plato meydana getirir.
Konya yakınlarındaki Çatalhöyük’te, Hasan Dağı’nın lav püskürttüğünü anlatan bir resim bulunmuştur. Çatalhöyük Neolitik Kenti Doğu Höyüğü ve Batı Höyüğü olmak üzere iki höyükten oluşur. Doğu Höyüğü MÖ 7400 ve 6200, Batı Höyüğü MÖ 6200 ve 5200 yıllarına tarihlenir. Dolayısıyla Neolitik Dönemde Aksaray ve çevresinde de yerleşik hayatın var olduğu anlaşılmaktadır.
Anadolu’nun en büyük höyüklerinden biri olan Acemhöyük, Aksaray’ın Yeşilova kasabasında, il merkezinin 18 kilometre kuzeybatısında yer alır. Acemhöyük Eski Tunç Çağı’nda, MÖ 3000’nin başlarında, yerleşim alanı olarak kullanılmaya başlanmış ve yaklaşık 700 yıllık bir sürede bu günkü ölçülerine ulaşmıştır. En parlak dönemini Asur Ticaret Kolonileri Çağı’nda yaşamıştır.
Orta Anadolu’nun ve Kapadokya’nın ilk köyü olan Aşıklı Höyük de yine Aksaray ili sınırlarında yer alır. Avcı ve toplayıcı bir topluluk olan Aşıklı halkı, tarımla birlikte ilk yerleşik hayata geçen topluluklar arasındadır. 10 bin 500 yıllık geçmişi ile Aşıklı Höyük, volkanik kökenli bir cam türü olan obsidiyenin en önemli merkezi idi. Sadece işlenmekle kalmayıp Ürdün’e dahi ihraç edildiği sanılmaktadır.
Aksaray Selçuklu ve Karamanoğulları döneminde yapılmış çok sayıda han ve kervansaray barındırır. Sultanhan Kervansarayı, Zinciriye Medresesi, Karamanoğlu Ulu Camisi, Eğri Minare (Kızıl Minare), Somuncu Baba Türbesi, Yunus Emre Türbesi, Tabduk Emre Türbesi önemli tarihi eserleri arasındadır.
Sultanhan Kervansarayı
Aksaray – Sultanhan Kervansarayı
1229’da Alâeddin Keykubad tarafından yaptırılmıştır. Ana giriş kapısı ince süslemelerle bezenmiş büyük bir taç kapıdır. Uzunlamasına iki bitişik bloktan oluşur. Avlunun ortasında dört duvarından kemer boşluğuna oturmuş halde bir mescit bulunur. Mescit, Selçuklu süsleme sanatının en güzel örneğini teşkil eder.
Zinciriye Medresesi
Aksaray – Zinciriye Medresesi
Karamanoğulları tarafından 1336 yılında yaptırılmıştır. Yöresel kesme taş ve tuğla kullanılarak inşa edilmiştir. Dört eyvanlı, revaklı, 8 bölmeli ve açık avlulu plan özelliği taşır. Kapalı kısımların üst örtüsü tonoz ve kubbedir. Girişi taç kapı ile sağlanmıştır.
Karamanoğlu Ulu Camisi
Aksaray – Karamanoğlu Ulu Camisi
Kılıç Arslan oğlu Rükneddin Mesud tarafından yaptırılmıştır. Selçuklu mimarisinin en güzel örneklerindendir. Yöresel kesme taş ile inşa edilmiştir. Birbirine kemerle bağlı 12 sütun ile taşınır. Kareye yakın planlı cami batısındaki taç kapı ile giriş alır.
Eğri Minare
Aksaray – Eğri Minare
13.yüzyıl Selçuklu Dönemi eserlerindendir. Kırmızı tuğlaların horasan harcıyla yapıştırılması ile inşa edilmiştir. Dört köşe bir kaide üzerine silindirik gövde oturtulmuş haldedir. Bir şerefe ve 92 basamağa sahip, 30,6 metre uzunluğundadır. Adından da anlaşılacağı üzere minare eğri bir biçimde uzanmaktadır. Üzerinde üç farklı eğiklik tespit edilmiş olan minare hakkındaki genel görüş, inşa edilirken özellikle eğri yapıldığı yönündedir.
